عنوان کتاب: ذهن فریبکار شما (راهنمای علمی برای مهارت های تفکر نقاد)

نویسنده: پروفسور استیون نوولا

نوولا نورولوژیست و استاد دانشکده پزشکی ییل، رئیس انجمن شک‌اندیشی نیوانگلند که با هدف ارتقای درک عمومی از علم تأسیس شده است و مجری و تهیه‌کننده برنامه محبوب و هفتگی «راهنمای جهان برای شکاکان» است که به بررسی آخرین کشف‌های علمی، بازنمایی علم در رسانه‌های پرمخاطب، درک عمومی از علم و گرایش‌های مختلف نسبت به علم، فلسفه علم و تفکر نقاد می‌پردازد. وبلاگ شخصی نوولا با نام «نورولوژیکا بلاگ» نیز از مهم‌ترین وبلاگ‌های علم عصب‌شناسی است.

کتاب «ذهن فریبکار شما» از ۲۴ گفتار تشکیل شده است ودر آن درباره مقولاتی چون «ضرورت اندیشیدن درباره تفکر»، «عصب‌شناسی باورها»، «خطاهای ادراک»، «نقاط ضعف و افسانه‌سازی‌های حافظه»، «منطق و مغالطه‌های منطقی»، «قواعد اکتشافی و سوگیری‌های شناختی»، «ضعف در احتمالات و ناواردی ذاتی به ریاضیات»، «فرهنگ و هذیان‌های جمعی»، «فلسفه و پیش‌فرض‌های علم»، «گاف‌های بزرگ علمی»، «علم در برابر شبه‌علم»، «تله نظریه‌های توطئه بزرگ»، «انکارگرایی و نپذیرفتن علم و تاریخ»، «بازاریابی و کلاه‌برداری»، «علم، رسانه و دموکراسی»، «کارشناسان و اجماع علمی»، «علم و تفکر نقاد در زندگی روزمره» و … سخن به میان آمده است.

اکثر فصول کتاب نزدیک به ده صفحه هستند و در آن‌ها سعی شده است با بیانی روشن و با کمترین کژتابی، خطاهای شناختی رایج و معمول آدمیان را گوشزد شود، خلاءها و تناقض‌های مندرج در آن‌ها و اقسام خرافه‌نگری‌های شبه‌علمی مستتر در پیش‌فرض‌های آن‌ها را بر دایره بریزد و با رونمایی از روند فعالیت‌های مغزی انسان، به مخاطبان راه‌های نگرش نقادانه و تفکر خلاقانه را بیاموزد تا آنان در برابر نظریاتی که به‌طرزی یقینی و جزمی ابراز می‌شوند و گاه انسان‌هایی معروف و حتیبرخوردار از عناوین علمی، مدافعان بی‌چون‌وچرای آن‌ها هستند، قدرت استدلال و ارزیابی پیدا کنند و به‌راحتی مقهور عناوین علمی و تبلیغات رسانه‌ای نشوند. نقل است که ارسطو با وجود سال‌ها شاگردی نزد افلاطون، از نقد آرای استاد و بیان نظرات خود امتناع نورزیده بود و استدلال کرده بود که افلاطون را دوست دارم، اما را حقیقت را بیش‌تر دوست می‌دارم.

کتاب نوولا در واقعیت امر کوششی است برای ترویج همین روحیه حقیقت‌جویی و شک‌اندیشی در برابر مشهورات و بدیهیات؛ امری که سقراط حکیم نیز از آن فلسفیدن را آغازید و ترویج داد. با این همه، نوولا از شک به انکار نمی‌رسد و اگرچه همواره بر ارزیابی نقادانه نظریات و دانش بشری تأکید می‌ورزد، اما انکار همه دستاوردها به بهانه لزوم شک‌آوری را مردود می‌شمرد و ترادف عدم قطعیت با نسبی‌گرایی را به رسمیت نمی‌شناسد. در عین حال، او توهم توطئه را مضر می‌پندارد و سعی وافری در تفکیک میان علم و شبه‌علم دارد و می‌کوشد به مخاطبان این کتاب این نکته را یادآور شود که نباید مقهور آن‌دسته اتوریته‌های علمی، غیرعلمی و رسانه‌ای شد که می‌کوشند با تبلیغات کاذب و یا با شعبده همه‌فن‌حریفی، انسان‌ها را به پذیرش سخنان خود وا دارند.

تفکر نقاد، چیزی است آموختنی، و مهارت یافتن در آن هم تمرین بسیار می خواهد. ذهن طبیعی ناپرورده ی ما، ذهن «نامتفکر»، اغلب، چیزهایی را درست و بدیهی و طبیعی می انگارد، در حالی که هرگز درستی یا نادرستی آن را ارزیابی نکرده ایم. قضاوت ها و نتیجه گیری هایی می کند که هیچ از ماهیت آن ها خبر نداریم. تصمیم های ریز و درشتی می گیریم و اعمالی از ما «سر می زند» که خیال می کنیم – فقط خیال می کنیم – آگاهانه و با هدف معلوم و برنامه ریزی مشخصی بوده، و بعد شگفت زده و خشمگین می شویم که چرا نتیجه دقیقه برعکس آن بوده که انتظار داشته ایم. رنج می کشیم و با این که به زبان، اخلاق مندی را ستایش می کنیم، دیگران را رنج می دهیم؛ و نمی فهمیم چرا. انگار ما نه حاکم بر ذهن خود، که بندی آن هستیم..

مجموعه­ ی تفکر نقاد طرحی است برای بهبود کیفیت روابط، یادگیری و زندگی. برای اخلاقی زیستن. برای آزادی.

گردآوری شده در مجله بیستک